Регулативата не е само за контрола, туку станува збор за создавање предвидлив простор каде што општествената доверба може да расте, рече претседателката Гордана Сиљановска-Давкова во своето обраќање на Глобалниот форум за владини регулативи и правда, во рамки на Светскиот самит на владите во Дубаи.
Во обраќањето на тема „Законодавството како овозможувач на владеењето на правото“ таа посочи дека наместо да се потпираме на институционален илузионизам и да веруваме дека совршен закон на хартија е крајот на патот, треба да се фокусираме на напорна работа во годините пред нас – да изградиме институции што дишат, што се адаптираат и што им припаѓаат на луѓето.
Го претстави македонскиот случај и посочи дека државата веќе 25 години по потпишувањето на Договорот за стабилизација и асоцијација со Европската Унија, формално и правно се усогласува со Европската Унија, со нејзините институции, правила и регулативи, но и покрај тоа сме меѓу најдолгогодишните кандидати за полноправно членство во Европската Унија.
Но, усогласувањето, според претседателката, не го правиме само заради Брисел, туку и поради фактот што процедурите се гаранција за еднаквост. Кога ги усогласуваме нашите закони со европските стандарди, градиме систем во којшто правилата ја надживуваат власта, рече претседателката, истакнувајќи дека ова е разликата меѓу владеењето на човекот и владеењето на правото.
Посочи дека македонските институции остануваат инклузивни и дека Националната стратегија за развој 2024 ‒ 2044 помага да ги калибрираме политиките и законите.
Ваши екселенции,
Дами и господа,
Привилегија е што сум со вас денеска на овој Глобален самит за владини регулативи. Мојата земја, оваа 2026 година, одбележува два јубилеја. Празнуваме 35 години од независноста. Но, исто така одбележуваме и горчливо-слатка годишнина: 25 години од потпишувањето на Договорот за стабилизација и асоцијација со Европската Унија. Четврт век, мојата земја формално и правно се усогласува со Европската Унија, со нејзините институции, правила и регулативи. Велам горчливо-слатка затоа што, покрај Турција, ние сме најдолгогодишниот кандидат во чекалната за полноправно членство.
Зошто поминавме 25 години во усогласување на нашите закони? Не е само за да го задоволиме Брисел. Поради тоа што ја разбираме мудроста на Жан Моне, архитектот на Европа. Тој е познат по својата изрека: „Ништо не е можно без луѓе, но ништо не трае без институции“.
Научивме дека процедурите се гаранција за еднаквост. На процедурата не ѝ е грижа дали сте богати или сиромашни. Не ѝ е грижа која политичка партија е на власт. Кога ги усогласуваме нашите закони со европските стандарди, градиме систем во којшто правилата го надживуваат владетелот. Ова е разликата меѓу владеењето на човекот и владеењето на правото.
Нобеловците Дарон Аџемоглу и Џејмс Робинсон ова го нарекуваат „инклузивни институции“. Се оддалечуваме од „владеењето на човекот“, коешто е произволно и кревко, и се доближуваме до „владеењето на правото“, коешто е конзистентно и трајно. За да донесе предвидливост и просперитет, политиката мора да биде во рамките на законот или според законот, а не без законот.
Сепак, регулацијата не е секогаш лек. Замислете ја регулацијата како нишало. Ако нишалото се заниша премногу на едната страна, тоа значи дека има премалку регулација, оставајќи простор за злоупотреба на моќта. Ова го сведочевме во раните години на транзицијата низ Југоисточна Европа. Но, ако нишалото се заниша премногу на другата страна, тогаш ја задушуваме сопствената иднина. Ризикуваме да создадеме реалност на хартија во која иновативните идеи умираат под тежината на усогласеноста. Мојата земја е регионален шампион во хармонизација со европското законодавство. Постојано мора да се прашуваме дали увезуваме решенија или само увезуваме бирократија.
Предизвикот за сите нас во 2026 година е да ја пронајдеме рамнотежата. Ни треба доволно регулатива за да ги заштитиме нашите вредности, но и доволно слобода за да дозволиме животот да цвета.
Дозволете ми да употребам пример од историјата. Во 1936 година, Јосиф Сталин го воведе Советскиот устав. На хартија, тоа беше најдемократскиот документ во светот. Ветуваше универзално гласање, човекови права и еднаквост. Но, во реалноста, ги испраќаше луѓето во гулазите. Немаше вистински проверки и рамнотежи за да се спроведе.
Споредете со Обединетото Кралство. Таму дури и нема пишан устав, но има богата уставна традиција и развиен конституционализам. Многу земји низ Комонвелтот и светот се инспирирани од вестминстерските демократски институции.
Зошто е тоа така? Верувам дека има врска со нешто што го нарекувам правен или институционален илузионизам.
Како универзитетски професор по уставно право, знам дека изготвувањето на уставот е еден од најважните чекори во создавањето на државата. Сепак, старите демократии имаа луксуз каков што ние не си дозволивме. Тие имаа векови за полека да ги развиваат своите системи и да ги градат своите институции. Ние, од друга страна, моравме брзо да ги стигнеме. Во еден турбулентен период, со крајот на Студената војна и со насилниот распад на Југославија, имавме малку време да развиваме нови модели.
„Мора да се качите на бродот наречен ’Демократија‘ за да научите како да пловите во демократски води“, напиша Џузепе ди Палма. И, тоа е она што го направивме. И покрај некои недостатоци, успеавме да развиеме систем. Во 1996 година, Советот на Европа објави важна публикација насловена како: „Преродбата на демократијата: 12 устави од Централна и Источна Европа“. Дури и тогаш, македонскиот устав беше пофален за своите демократски, либерални решенија. По Охридскиот рамковен договор, нашите уставни решенија за заштита на правата на немнозинските заедници го надминуваат европскиот просек.
Сепак, илузија е да се верува дека можете да создадете институција само со потпишување на парче хартија. Не можете едноставно да увезете демократија. Институциите се историски производи. Тие се градежните блокови на демократијата, но тие мора да се изградат, а не само да се декларираат.
Ја гледаме истата илузија кога гледаме како всушност функционираат владите. Уште од времето на Валтер Багехот, политичките теоретичари го проучуваат односот меѓу луѓето коишто ги донесуваат законите и луѓето коишто ги спроведуваат.
Сепак, политичкиот систем не може да се доведе само до неговата уставна институционална рамка. Тој е живо тело. Длабоко и неразделно е поврзан со политичката култура, граѓанското општество, а особено со изборниот и партискиот систем.
Правна илузија е да се верува дека совршениот устав значи дека имате совршена влада. Еден ист закон може совршено да функционира во една земја, а целосно да пропадне во друга. Може да функционира денес, а утре да пропадне. Според О’Донел и Шмитер, транзицијата завршува кога абнормалноста повеќе не е централна карактеристика на политичкиот живот, кога се воспоставуваат основни процедури и правила или поточно, уставните, економските и политичките системи. Сепак, нормите и институциите не се доволни за демократијата. Демократијата расте „од долу нагоре“, а граѓанското општество се развива „одвнатре“.
Во моментов, ја трошиме 35-тата година од тоа патување. Поради тоа, не смееме да застанеме сега. Затоа ја создадовме нашата Национална стратегија за развој 2024 ‒ 2044. Со вклучување на над четиринаесет илјади граѓани во широки, инклузивни консултации со сите сектори и со кроење на дваесетгодишен план, потврдуваме дека нашите институции остануваат инклузивни без оглед на надворешните притисоци на еден оспорен свет. Стратегијата ни помага да ги калибрираме политиките, законите и инвестициите со променливите потреби. Сфативме дека не можеме само да пишуваме закони за следните избори.
Мојата порака до овој форум е едноставна. Регулативата не е само за контрола. Станува збор за создавање предвидлив простор каде што општествената доверба може да расте.
Наместо да се потпираме на институционален илузионизам и да веруваме дека совршен закон на хартија е крајот на патот, треба да се фокусираме на напорната работа во годините пред нас. Да изградиме институции што дишат, што се адаптираат и што им припаѓаат на луѓето.
Така, од чекалната на историјата, ќе се придвижиме кон работната соба на иднината.
Ви благодарам.
