Presidentja Gordana Siljanovska Davkova, në Samitin e 22-të Europian në Salzburg, mbajti sot fjalim në sesionin me temën “A është Europa (ende) lojtar global?”.
Ajo foli për të ardhmen e projektit europian, sfidat strategjike me të cilat përballet Bashkimi Europian dhe nevojën për të përshpejtuar integrimin europian të Ballkanit Perëndimor, si një çështje mbi të cilën BE-ja ka kontroll të plotë dhe fuqi vendimmarrëse.
Duke iu referuar rrugës europiane të vendit, Presidentja Siljanovska Davkova kujtoi se nga 35 vjet pavarësi, ne kemi qenë kandidat për anëtarësim në Bashkimin Europian për 21 vjet, me 17 raporte pozitive për fillimin e negociatave, një shkallë të lartë harmonizimi me legjislacionin europian dhe njëqind për qind pajtueshmëri me Politikën e Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë, si dhe se vendi është ndër më të suksesshmit në reformat europiane dhe në zbatimin e Planit të Rritjes së Ballkanit Perëndimor.
Ajo theksoi se asnjë vend europian në rrugën e tij të integrimit nuk ka mbajtur një barrë kaq të rëndë: ne ndryshuam flamurin shtetëror, emrin kushtetues dhe miratuam 36 amendamente kushtetuese, shumica e të cilave u diktuan nga jashtë.
“Detyrimi i një shteti për të ndryshuar strukturën e tij të brendshme ligjore për të zgjidhur një mosmarrëveshje historike ngre pyetje serioze në lidhje me qëndrueshmërinë e parimeve europiane. Neni 4(2) i Traktatit të BE-së e detyron BE-në të respektojë barazinë e Shteteve Anëtare dhe identitetet e tyre kombëtare, siç mishërohen në strukturat e tyre themelore politike dhe kushtetuese. E megjithatë, në rastin tonë, një ndryshim kushtetues i kushtëzuar nga një mosmarrëveshje historike dypalëshe paraqitet si një provë e kapacitetit tonë demokratik”, tha Presidentja Siljanovska Davkova.
Sipas saj, retorika e shtuar tregon se sa shpejt mund të bjerë në regres rajoni kur perspektiva europiane bëhet e paqartë. Ajo theksoi se e vetmja forcë që mund të qetësojë shpirtrat e Ballkanit dhe ta çojë rajonin përpara është perspektiva e besueshme për anëtarësim në BE.
“Ndërsa me ofertat e anëtarësimit të asociuar për vendet e huaja, BE-ja shpall ambicie për fuqi globale, duke shtyrë zgjerimin e vet, ai praktikisht demonstron pafuqi”, theksoi Presidentja Siljanovska Davkova.
Ajo theksoi se zgjerimi nuk është vetëm politikë ndaj kandidatëve, por test i aftësisë së BE-së për të vepruar në mënyrë strategjike.
“Nëse dëshiron peshë më të madhe gjeopolitike, Europa duhet të jetë më e guximshme dhe më konsistente: më pak paparashikueshmëri, më shumë meritokraci; më pak paternalizëm, më shumë partneritet i vërtetë”, theksoi Presidentja Siljanovska Davkova.
Për të, në vend të një katalizatori për reforma, procesi i zgjerimit po bëhet gjithnjë e më shumë peng i mosmarrëveshjeve dypalëshe që nuk janë pjesë e kritereve të Kopenhagës.
“Kur progresi nuk varet nga vetë reformat, procesi humbet besueshmërinë e tij. Ky nuk është më vetëm një problem për kandidatët, por një problem institucional për vetë BE-në”, tha Presidentja Siljanovska Davkova. Duke iu referuar reformave të zgjerimit, Presidentja Siljanvoska Davkova theksoi tri ndryshime thelbësore:
Së pari, sistemi i meritave duhet të mbrohet. Nëse një vend përmbush kriteret objektive, një vend tjetër nuk duhet ta ndalojë progresin e tij teknik për shkak të një çështjeje që nuk është pjesë e kritereve europiane.
Së dyti, anëtarësimi nuk duhet të krijojë një Europë të nivelit të parë dhe të dytë. Mekanizmat mbrojtës mund të jenë legjitimë, por ato duhet të jenë objektive, proporcionale dhe të kufizuara në kohë. Qëllimi i reformës nuk mund të jetë krijimi i një hierarkie të përhershme midis anëtarëve.
Dhe së treti, integrimi gradual mund të sjellë përfitime reale edhe para anëtarësimit të plotë, por vetëm nëse çon në anëtarësim, dhe jo në një zëvendësim të përhershëm të tij.
Së fundmi, ajo arriti në përfundimin se reforma e zgjerimit nuk është shërbim për Ballkanin Perëndimor, por një investim në kapacitetin gjeopolitik të vetë Bashkimit Europian.
Në vazhdim është fjalimi integral i Presidentes Siljanovska Davkova.
Të nderuar të pranishëm,
Shkëlqesi të nderuara,
Zonja dhe zotërinj,
Para së gjithash, një falënderim i madh për mikpritësit tanë nga Instituti i Rajoneve të Europës dhe Presidentin e tij, Z. Schausberger, për Guvernatorin Etstadler dhe Kryetarin e Bashkisë Auinger, për këtë pritje në Salzburg.
Sipas një zakoni të vjetër maqedonas, ne i mirëpresim mysafirët tanë me bukë dhe kripë. Dhe kripa, siç e dimë, rrit shijen, mbron sendet me vlerë nga prishja dhe zgjon etjen. Ky Samit Europian në Salzburg, në qytetin e kripës, bën pikërisht këtë: u jep një shije autentike debateve kryesore europiane, na mbron nga euroskepticizmi dhe cinizmi gërryes dhe ushqen etjen tonë për idenë europiane.
“Si e deshëm të gjithë ne Europën!” Kjo është thirrja e njërit prej banorëve më të famshëm të Salzburgut. Nuk po i referohem gjeniut muzikor Mozart, por i madhit letrar Stefan Cvajg. Si një nga kozmopolitët më të mëdhenj të shekullit të 20-të, Cvajg e shihte Europën jo vetëm si një kontinent, por si një qytetërim, një hapësirë kulture, lirie dhe njerëzimi. Jemi të vetëdijshëm se prosperiteti i saj kishte edhe një anë të errët – shfrytëzimin, përjashtimin dhe kolonializmin.
Por Cvajg-u gjithashtu dëshmoi rënien e saj. Europa, e cila para dy luftërave botërore nuk kishte qenë kurrë më e fortë, më e pasur apo më e sigurt në vetvete, vetëm në pak vite ishte shndërruar në një Europë nacionalizmi, llogoresh dhe luftërash vëllavrasëse. Ai e kuptoi se tragjedia europiane nuk ndodhi sepse Europës i mungonte potenciali, por sepse pothuajse çdo shtet europian shihte vetëm interesin e vet në pushtet dhe zgjerim territorial. Kur të gjithë mendojnë se mund të marrin më shumë se të tjerët, në kurriz të të tjerëve, atëherë Europa në mënyrë të pashmangshme bëhet një fushë beteje ku vdesin njerëz.
Cvajg-u e përjetoi vetëvrasjen europiane jo vetëm si katastrofë kolektive, por edhe si disfatë personale. Në fund, Europa ishte aq e shkatërruar materialisht dhe nga ana e vlerave për të saqë ai as nuk mund ta imagjinonte rilindjen e saj.
Por ishte pikërisht në orën më të errët që filloi një nga trazirat më të mëdha të Europës. Disa nga bashkëkohësit e tij, Adenauer, Monet, Schuman, de Gasperi, de Gaulle, nxorën nga i njëjti hi një vizion të ndryshëm, të Europës si një projekt paqeje.
Pyes veten: çfarë do të mendonte Cvajg-u nëse do të mund ta shihte Europën e sotme? Ai ndoshta do të ishte i kënaqur me arritjet që tejkalojnë edhe imagjinatën e tij më të egër. Udhëheqësit e Bashkimit Europian na kujtojnë çdo ditë këto suksese.
Kështu, në fjalimin e tij në Forumin e Cernobbio-s në Itali, Presidenti i Këshillit Europian, z. Antonio Costa, kujtoi se projekti europian është një nga arritjet më të mëdha politike të kohërave moderne: nga integrimi ekonomik dhe politik në një treg të vetëm që lidh miliona njerëz, nga sundimi i ligjit, të drejtat e njeriut dhe liritë demokratike në një nivel të paparë të mbrojtjes sociale, mirëqenies dhe standardeve të jetesës. Europa nuk është ende një kontinent miliarderësh pa frymë, por një vend ku njerëzit e zakonshëm mund të jetojnë pa frikën se do të humbasin vendet e tyre të punës nesër. BE-ja ka krijuar hapësirë për zhvillim përmes shkencës, kërkimit dhe inovacionit. Në të njëjtën kohë, po përpiqet të ndërtojë një politikë të përbashkët të jashtme dhe të sigurisë dhe të fitojë një autonomi më të madhe strategjike. Edhe pse BE-ja nuk është një superfuqi ushtarake, është superfuqi stili jetese.
Por pas kësaj fuqie europiane ekziston edhe një dilemë strategjike. Europa përballet me varësi nga energjia dhe lëndët e para, kërcënime hibride, presione migratore dhe zgjimin e opsioneve ekstreme politike. Lufta në Ukrainë dhe paqëndrueshmëria në Lindjen e Mesme kanë përkuar me rënien e rolit amerikan në sigurinë europiane. Në kërkimin e saj për një ekuilibër midis shtetit të mirëqenies, krizës demografike dhe rritjes ekonomike, Europa përballet me konkurrencë nga fuqi që nuk ndajnë standardet e saj demokratike. Konkurrenca po zhvillohet edhe për të ardhmen e teknologjisë dhe inteligjencës artificiale. Dhe kur i shtojmë të gjitha këtyre ritmin e ngadaltë të vendimmarrjes europiane, lind pyetja: a mund të jetë vërtet Bashkimi Europian në mënyrë strategjike autonom nëse kushtet kryesore për sigurinë dhe stabilitetin e tij ende varen nga faktorë përtej kontrollit të tij?
Por ekziston një fushë kyçe, një çështje kyçe mbi të cilën BE-ja ka kontroll të plotë dhe fuqi vendimmarrëse. E megjithatë, ai e mban çështjen të pazgjidhur, si një plagë të hapur që mund të përkeqësohet. Po flas për thembrën e Akilit të Bashkimit Europian, dhe ajo është integrimi i Ballkanit Perëndimor.
Të nderuar të pranishëm,
Më 8 shtator, vetëm 20 ditë më parë, festuam 35 vjetorin e pavarësisë së Maqedonisë. Në vitin 1991, ishim e vetmja republikë nga ish-Jugosllavia që u largua në mënyrë paqësore dhe demokratike nga federata dhe ishim një nga dy republikat që morëm një mendim pozitiv nga Komisioni i Badinterit për njohjen e shteteve të reja. Këshilli i Europës madje e theksoi Kushtetutën e Maqedonisë si një shembull të rivendosjes së demokracisë në Europën Qendrore dhe Lindore.
Nga këto 35 vjet, ne kemi qenë kandidat për anëtarësim në Bashkimin Europian për plot 21 vjet. Me 17 raporte pozitive për fillimin e negociatave, një shkallë të lartë harmonizimi me legjislacionin europian dhe njëqind për qind pajtueshmëri me Politikën e Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë, ne jemi ndër më të suksesshmit në reformat europiane dhe në zbatimin e Planit të Rritjes për Ballkanin Perëndimor.
Por në vend të vlerësimit meritokratik, ne përballemi me standarde të dyfishta. Asnjë vend europian në rrugën e tij drejt integrimit nuk ka mbajtur kurrë një barrë kaq të rëndë: ne ndryshuam flamurin tonë kombëtar, emrin tonë kushtetues dhe miratuam 36 amendamente kushtetuese; shumica e tyre të diktuara nga jashtë. Çdo lëshim ngjalli një kërkesë të re dhe çdo kompromis u bë një rast për shantazh të ri.
Detyrimi i një vendi për të ndryshuar strukturën e tij të brendshme ligjore me qëllim zgjidhjen e një mosmarrëveshjeje historike ngre pyetje serioze në lidhje me qëndrueshmërinë e parimeve europiane. Neni 4(2) i Traktatit të BE-së e detyron Bashkimin Europian ta respektojë barazinë e Shteteve Anëtare dhe identitetet e tyre kombëtare, siç mishërohen në strukturat e tyre themelore politike dhe kushtetuese. E megjithatë, në rastin tonë, një ndryshim kushtetues i kushtëzuar nga një mosmarrëveshje historike dypalëshe paraqitet si provë e kapacitetit tonë demokratik.
Ndoshta dikush do të pyesë se çfarë lidhje ka integrimi i vendit tim dhe i Ballkanit Perëndimor me pyetjen “a është Europa ende një lojtar global?” Përgjigja ime është kjo: nëse Bashkimi Europian pretendon të jetë një bashkim gjeopolitik, ai nuk duhet ta lërë vendin tim dhe rajonin e Ballkanit Perëndimor në një boshllëk gjeopolitik.
Fatkeqësisht, sinjalet nga Brukseli, në vend të vendosmërisë, zbulojnë gjithnjë e më shumë përmbajtje. A e dini sa herë Presidentja e Komisionit Europian, znj. Ursula von der Leyen, e përmendi fjalën “zgjerim” në fjalimin e saj të fundit mbi BE-në? Asnjëherë. Sigurisht, ajo theksoi se e ardhmja e Ukrainës, Moldavisë dhe Ballkanit Perëndimor qëndron në BE-në. Por ajo u përmbajt nga përdorimi i fjalës “zgjerim”.
Dhe zgjerimi është kripa që i jep shije kulturës politike demokratike, zgjon etjen për reforma dhe mbron nga fuqitë e treta. Por, siç thotë mençuria biblike, “nëse kripa humbet shijen e saj, me çfarë do të kriposet?” Si do të na motivojë Bashkimi Europian për të reformuar, për të bashkëpunuar, për t’i rezistuar qendrave të treta pa zgjerim?
Dhe këtu qëndron paradoksi. Ndërsa me ofertat e anëtarësimit të asociuar për vendet e huaja, BE-ja shpall një ambicie për fuqi globale, duke shtyrë zgjerimin e vet, praktikisht demonstron pafuqi.
Pyetja është e thjeshtë. Si do të ndikojë projekti i Bashkimit Europian në Indo-Paqësorin ose Arktikun nëse nuk mund të integrojë një rajon europian me mezi 18 milionë banorë, të rrethuar nga shtetet e veta anëtare? Lënia e Ballkanit Perëndimor në një zonë gri gjeopolitike do të thotë krijimi i një hapësire strategjike pikërisht aty ku Unioni duhet të jetë më i fortë. Në shah, mjeshtri i madh nuk hap fronte të reja duke e lënë mbretin e tij të pambrojtur. Përpara se të zgjerojë horizontet e saj përtej oqeaneve, Europa duhet ta mbyllë boshllëkun në oborrin e vet.
Francis Fukuyama paralajmëroi në vitin 2022 se Ballkani Perëndimor mund të bëhet përsëri një hapësirë e rrezikshme dhe e paqëndrueshme. Në një botë që po lëviz drejt një shpërndarjeje të paqëndrueshme të sferave të ndikimit, rajoni ynë po bëhet zonë për përplasje të interesave. Pa një Bashkim Europian më të fortë dhe më vendimtar, Ballkani mbetet hapësirë ku fuqitë e jashtme do të vazhdojnë të testojnë fuqinë e tyre.
Vetë Martha Koss paralajmëroi se Bashkimi Europian nuk duhet të lejojë “Kuaj Trojanë” dhe se anëtarët e ardhshëm duhet të jenë demokraci të forta. Ne jemi dakord. Por pikërisht për këtë është e nevojshme një perspektivë e besueshme anëtarësimi. Zvarritja nuk e forcon Europën. Në Ballkan, boshllëku gjeopolitik nuk mbetet kurrë bosh për një kohë të gjatë.
Retorika e mprehur tregon se sa shpejt mund të bëjë regres rajoni kur perspektiva europiane bëhet e paqartë. E vetmja forcë që mund të qetësojë shpirtrat e Ballkanit dhe të na çojë përpara është perspektiva e besueshme për anëtarësim në BE.
Të nderuar të pranishëm,
Mësova se dje, në kuadër të këtij Samiti Europian, u shënua 40-vjetori i anëtarësimit të Spanjës në Bashkimin Europian. Spanja, së bashku me Portugalinë dhe Greqinë, ishin pjesë e valës së tretë të demokracisë së Huntingtonit në vitet 1970. Gjatë shqyrtimit të aplikimeve për anëtarësim të këtyre tri vendeve në Komunitetin Europian, Këshilli Europian tregoi lidership dhe kapërceu skepticizmin institucional të Komisionit Europian dhe Parlamentit Europian. Sot, për fat të keq, situata me Ballkanin Perëndimor, dhe veçanërisht me vendin tim, është e kundërta: ndërsa Komisioni Europian dhe Parlamenti Europian po japin opinione pozitive të njëpasnjëshme, Këshilli Europian po bllokon për shkak të mosmarrëveshjeve dypalëshe.
Pavarësisht faktit se miqtë e zgjerimit demonstrojnë përgjegjësi rajonale përmes “Slavkov 3”, Grupit të Vishegradit, Procesit të Brdo-Brijunit, Procesit të Berlinit dhe Agjendës së re të shpallur të Selanikut, edhe iniciativat më konstruktive ende përballen me të njëjtën pengesë strukturore: veton kombëtare. Në vend që të jetë katalizator për reforma, procesi i zgjerimit po bëhet gjithnjë e më shumë peng i mosmarrëveshjeve dypalëshe që nuk janë pjesë e kritereve të Kopenhagës.
Kur progresi nuk varet nga vetë reformat, procesi humb besueshmërinë e tij. Nuk është më vetëm një problem për kandidatët, por një problem institucional për vetë BE-në.
Prandaj edhe debati mbi unanimitetin. Parlamenti Europian ka bërë thirrje që vendimet për hapjen dhe mbylljen e grupeve dhe kapitujve të merren me shumicë të kualifikuar, ndërsa vendimi përfundimtar për anëtarësim duhet të mbetet unanim. Logjika është e thjeshtë: secili anëtar duhet të mbrojë interesat e tij legjitime, por procesi i pranimit nuk duhet të bëhet një instrument i bllokadës dypalëshe.
Zgjerimi nuk është vetëm politikë ndaj kandidatëve, por provë e aftësisë së BE-së për të vepruar në mënyrë strategjike. Nëse dëshiron peshë më të madhe gjeopolitike, Europa duhet të jetë më e guximshme dhe më konsistente: më pak paparashikueshmëri, më shumë meritokraci; më pak paternalizëm, më shumë partneritet i vërtetë.
Ne shohim tri ndryshime themelore në këtë debat.
Së pari, sistemi i meritës duhet të mbrohet. Nëse një vend përmbush kriteret objektive, një vend tjetër nuk duhet ta ndalojë progresin e tij teknik për shkak të një çështjeje që nuk është pjesë e kritereve europiane. Përndryshe, vetoja thjesht do të kalojë nga një fazë në tjetrën.
Së dyti, anëtarësimi nuk duhet të krijojë një Europë të nivelit të parë dhe të dytë. Mekanizmat mbrojtës mund të jenë legjitimë, por ato duhet të jenë objektive, proporcionale dhe të kufizuara në kohë. Qëllimi i reformës nuk mund të jetë krijimi i një hierarkie të përhershme midis anëtarëve.
Dhe së treti, integrimi gradual mund të sjellë përfitime reale edhe para anëtarësimit të plotë, por vetëm nëse çon në anëtarësim, jo në një zëvendësim të përhershëm të tij. Austria dhe anëtarët e tjerë tashmë po mbrojnë idetë për integrim gradual dhe sektorial pikërisht në këtë drejtim.
Rezultati i këtij debati nuk do të përcaktojë vetëm të ardhmen e Ballkanit Perëndimor. Europa nuk mund të jetë lojtar global nëse nuk mund të jetë një lojtar strategjik në oborrin e vet. Nuk mund të kërkojë peshë gjeopolitike duke lejuar që agjenda e saj të bllokohet nga mosmarrëveshjet dypalëshe. Prandaj, reforma e zgjerimit nuk është shërbim për Ballkanin Perëndimor. Është investim në kapacitetin gjeopolitik të vetë Bashkimit Europian. Ne gjithmonë kemi qenë pjesë e Europës, gjeografikisht, historikisht, kulturorisht. Është koha e duhur që të jemi edhe politikisht.
Ju faleminderit.
