Historia është pjesë e identitetit tonë, nuk mund ta rishikojmë atë me kërkesën e dikujt tjetër
Perceptimi im për Europën, për anëtarësimin, nuk është të bllokoni dikë tjetër në tryezën e gjelbër. Përkundrazi, të krijoni politika të përbashkëta ose ta ndihmoni atë person tjetër të ulet pranë juve, në mënyrë që të kapërceni më lehtë problemet që keni të përbashkëta. Por, e them përsëri, ne, si më parë, jemi disi një përjashtim. Por jo për shkak të vetëpërjashtimit tonë në shumë çështje, por sepse dikush tjetër tani ka vërejtje për diçka që është vetëm e jona – historinë, identitetin. Duhet të bisedojmë, nuk ka problem të bisedojmë. Megjithatë, nuk mund ta rishikojmë historinë me kërkesën e dikujt tjetër, thekson Presidentja Siljanovska Davkova.
– Të gjitha hapat e tillë, kur zgjidhjet nuk vinin nga këtu, nuk ishin një konsensus civil, nuk ishin zgjidhje të përhershme, por vetëm kishin lënë hapësirë ose inkurajonin disa të tjerë të parashtrojnë pyetje të reja. Shpresoj se, megjithatë, nëse problemi nuk është vetëm dypalësh, por është, siç dëgjojmë, një problem me Bashkimin Europian, se ka zgjidhje këtu. E kam thënë shumë herë se kreativiteti politik – megjithëse nuk është arti i të mundshmes, ndonjëherë nuk njeh kufij – nuk ka të bëjë vetëm me ne. Ka të bëjë me parimet dhe vlerat e Bashkimit Europian, shton Presidentja Siljanovska Davkova.
Ajo beson se ka pajtim në politikë, por jo në histori. – Pra, ne po i politizojmë historianët. Në cilën mënyrë ne do ta harmonizojmë historinë? Sigurisht, nuk duhet të kemi fyerje në leximet tona, nuk duhet të kemi fjalë të papërshtatshme, gjuhë urrejtjeje, por nuk mund ta rishikoni historinë sepse historia është pjesë e identitetit tonë. Është keq të jetoni në histori, por ta marrëni parasysh historinë – kjo është diçka normale. Çdo komb ka të drejtë për historinë e vet, ta lexojë historinë në mënyrën e vet. Nuk është mirë nëse jetoni në histori, thotë Presidentja Siljanovska Davkova.
Presidentja i referohet vizitës së saj të fundit në Bullgari, ku ka marrë pjesë në samitin e krerëve të shteteve dhe qeverive të SEECP-së, si dhe në takimin me kolegen e saj bullgare Iliana Jotova, në të cilën, sigurisht, siç thotë ajo, çështja jonë ishte gjithashtu në rend të ditës.
– Sigurisht, sapo përmendim integrimin europian, historia fillon menjëherë me ndryshimet kushtetuese dhe protokollet. Kini kujdes, ndryshimet kushtetuese për të filluar negociatat. Nuk kishte diçka të tillë. Anëtarësimi – kishte para anëtarësimit, por ndryshimet kushtetuese për të filluar negociatat… Sidomos pas asaj pyetjeje interesante në një referendum të mëparshëm – “A jeni për anëtarësim në BE dhe NATO?”, jo “A jeni për fillimin e negociatave?”, “A jeni për anëtarësim në BE dhe NATO?”. Historia europiane ka probleme serioze dhe është shumë e çuditshme që ato vijnë nga anëtarët e rinj të BE-së, nga fqinjët, thotë Presidentja Siljanovska Davkova.
Ajo e konsideron të mirë shkuarjen në Bullgari, sepse, siç thotë ajo, rasti ishte i jashtëzakonshëm: ndërgjegjësimi, ndërgjegjësimi rajonal, Europa Juglindore, për nevojën për të ecur së bashku në europianizim, krijimijn e marrëdhënieve të mira me fqinjët, ndihmën ndaj fqinjëve. – Edhe ne, më duket mua, ishim të lumtur kur u bashkuan Bullgaria dhe Rumania, megjithëse pati një vërejtje, veçanërisht në lidhje me luftën kundër korrupsionit dhe krimit. Pse? Me shpresën se, kur të bashkohet një fqinj, ai me siguri do të dëshirojë që ne të bashkohemi më vonë, theksoi Presidentja Siljanovska Davkova.
Sa i përket pyetjes lidhur me qëndrimin e opozitës ndaj vetos bullgare, veçanërisht pas pranimit nga Sofja se ndryshimi i Kushtetutës nuk është kushti i vetëm për negociata, ajo thotë se kjo paraqet një fenomen shumë interesant, i rrallë, sepse gjatë anëtarësimit ka pasur probleme, ndonjëherë ose më shpesh me natyrë territoriale, por nuk ka proces integrimi europian në të cilin të gjithë qytetarët në një vend, pavarësisht nga përkatësia etnike, fetare apo partiake, nuk kanë folur me një zë kur bëhet fjalë për interesat kombëtare. “Ne jemi specifikë edhe këtu. Është e qartë pse, sepse edhe në procesin e marrjes së detyrimeve, detyrimeve kryesore që tani po thirren të përmbushen, pati një keqkuptim të thellë. Mbaj mend se çfarë protestash patëm. Por, në një procedurë jo shumë transparente, pa përfshirjen jo vetëm të opozitës, por edhe të qytetarëve, u morën vendime që janë me rëndësi themelore për identitetin tonë dhe për vendin tonë. Për vendime të tilla nevojitet konsensus”, potencoi Presidentja Siljanovska Davkova.
Ajo thekson se “vetë Bashkimi Europian, formimi dhe zgjerimi i tij paraqet filozofi ose sistem i fuqisë së butë, ndërsa thekson se vetoja nuk është fuqi e butë, por armiku më i madh i fuqisë së butë.
Sa i përket gjuhës së urrejtjes nga qytetarët bullgarë ndaj maqedonasve në Bullgari, Presidentja Siljanovska Davkova thotë se nuk ka asgjë më të vështirë dhe të tmerrshme se gjuha e urrejtjes. – Ne nuk jemi klientët më të shpeshtë kur bëhet fjalë për të drejtat e pakicës bullgare në Strasburg, por Bullgaria është. Imagjinoni ju, një anëtar të Bashkimit Europian që nuk mendon se duhet të zbatojë vendimet e Strasburgut. Dhe kjo është arsyeja pse unë e mirëpres qëndrimin, vendosmërinë e Sekretarit të Përgjithshëm të Këshillit të Europës për të ashpërsuar qëndrimin e Këshillit të Europës ndaj anëtarëve të këtij institucioni më të vjetër, kur bëhet fjalë për vendimet e Strasburgut, thotë Presidentja Siljanovska Davkova.
Sa i përket letrës jozyrtare, të iniciuar nga kancelari gjerman Merz dhe presidenti francez Macron, në prag të Samitit BE-Ballkani Perëndimor, Presidentja Siljanovska Davkova thotë se deklarata e saj se donte të priste që diçka që nuk paraqet letër të bëhej një dokument i vërtetë, nuk doli të ishte rastësi, sepse shumë shpejt pas kësaj pamë një iniciativë nga disa vende, përsëri në lidhje me çështjet që u trajtuan në propozimin nga Merz dhe Macron. – Pra, kjo është ajo nga e cila u udhëhoqa. Nuk e shoh – dhe nuk mendoj se ndonjë vend e sheh këtë model si zëvendësim dhe status për anëtarësimin në Bashkimin Europian – por në këto kohë të trazuara, është e rëndësishme të jeni të pranishëm në treg, theksoi Presidentja Siljanovska Davkova.
Zonja Presidente, pardje u kthyet nga Sofja, ku morët pjesë në samitin e krerëve të shteteve dhe qeverive të SEECP-së, nga ku thatë se procesi i zgjerimit të BE-së duhet të bazohet mbi kriteret e Kopenhagës. Qëndrimet politike mbi ndryshimet kushtetuese mbeten të pandryshuara. A është mirëkuptim ky qëndrim i yni?
– Varet se kush e gjen mirëkuptimin dhe varet se si e konsiderojmë ne, qoftë në izolim apo përmes prizmit të parimeve dhe vlerave të BE-së, por edhe përmes prizmit të parimeve dhe vlerave të demokracive moderne, dhe nëse dëshironi, parimeve dhe vlerave mbi të cilat bazohet demokracia parlamentare maqedonase. Në kohët e fundit… këtë vit, më duket mua, ndërroi jetë themeluesi, mbrojtësi, filozofi i famshëm, nëse dëshironi, i demokracisë sociale, Anthony Giddens, i cili njihet jo vetëm për pikëpamjet e tij socialdemokrate, por edhe për shprehjen patriotizëm kushtetues. Jo rastësisht. Në vend të patriotizmit kushtetues, ne shpesh rebeloheshim ose preferonim jo vetëm relativizmin kushtetues, por edhe nihilizmin kushtetues.
Pse? Duke trajtuar në mënyrë të papërshtatshme ligjin e ligjeve, ligjin më të lartë kudo, por edhe kartën sociale më thelbësore midis qytetarëve. Një kontratë sociale, të them, çfarë do të thoshte Jean-Jacques Rousseau. Provë? 36 amendamente, shumica e të cilave të iniciuara nga jashtë. Pyetja tani është nëse e morëm parasysh që sovraniteti, kur bëjmë ndryshimet, buron nga qytetarët dhe u përket atyre, sepse zakonisht të gjitha preambulat e shprehin këtë me fjalinë e parë të preambulës “Ne, populli…”. Duket se në rastin tonë është “Ne, populli dhe bashkësia ndërkombëtare” ose “Ne, populli dhe Bashkimi Europian” apo… Por ne po flasim për një Kushtetutë. Dhe për këtë arsye unë gjithmonë theksoj se i përkas, mendoj se është një grupi të madh konstitucionalistësh, të cilët kur lexojnë burimet themelore ose burimet kushtetuese të Bashkimit Europian, sigurisht që i lexojnë ato jo vetëm përmes prizmit të… jo vetëm përmes syve të anëtarëve të BE-së, por edhe përmes syve të kandidatëve, kandidatëve për kandidatë sepse, e drejtë, ata duhet të europianizohen për të hapur kapituj, grupe ose për të pasur tashmë një kapacitet europian gjatë anëtarësimit. Dhe për këtë arsye them se, ja ku është para meje, se konstitucionalizmi europian nuk mund të mbijetojë nëse nuk respekton vlerat e veta, që do të thotë Neni 2 i Traktatit të BE-së, i cili bën thirrje për respekt të dinjitetit, lirisë, barazisë, demokracisë, sundimit të ligjit, të drejtave të njeriut, duke përfshirë të drejtat e pakicave. Kjo është diçka që lidhet drejtpërdrejt me kriteret e Kopenhagës prej vitit 1993. Dhe, në fakt, ky nen përmendet në Nenin 49 të Traktatit të BE-së kur thotë se përmbushja e tyre paraqet kusht, dhe jo vetëm një kusht politik, por edhe një kusht ligjor për anëtarësim. Edhe më i rëndësishëm dhe ndoshta më i rëndësishëm për rastin tonë është Neni 4, paragrafi 2, diçka që ne në të drejtën kushtetuese e quajmë klauzolë e identitetit kombëtar sepse thotë qartë se BE-ja do të respektojë barazinë e të gjithë anëtarëve, por me anëtarë, sigurisht, kjo nuk do të thotë vetëm ata brenda, por sigurisht edhe ata që dëshirojnë të anëtarësohen.
Pse? Sepse ka të bëjë me identitetin kombëtar, identitetin kulturor dhe këtë më të rëndësishmen – të natyrshme në strukturat themelore politike dhe kushtetuese të shtetit. Pra, BE-ja do ta respektojë strukturat kushtetuese dhe politike. Dhe logjika e grupit tjetër, të cilët thonë se – por jo, kjo vlen vetëm për anëtarët brenda, kini kujdes. Pra, nuk keni pse t’i përmbushni këto kritere kur aplikoni, por pasi të anëtarësoheni… Epo, nëse është ky rasti, atëherë kur shtetet të anëtarësohen, ato me siguri do të ndryshojnë kushtetutat e tyre. Ka shtete, si Italia dhe Holanda, që nuk kanë asnjë fjalë të vetme për Bashkimin Europian. Ka shtete që zakonisht përfshijnë një kapitull në Kushtetutë që i referohet marrëdhënies midis ligjit kushtetues, të brendshëm, kombëtar dhe akito, domethënë ligjit europian. Por ne kemi qenë duke u harmonizuar për dekada. Me çfarë po harmonizohemi? Epo, pikërisht me këto parime sepse ato korrespondojnë me kriteret e Kopenhagës dhe nuk u përcaktuan rastësisht. Dhe dëshiroj të përmend një nen tjetër të rëndësishëm, është përsëri Neni 4, por tani paragrafi 3, sepse thotë se inkurajohet ose kërkohet bashkëpunim i sinqertë, ose në çdo marrëveshje, duke përfshirë marrëveshjen për miqësi dhe fqinjësi të mirë me Bullgarinë, parimi bazë është bona fide.
Pra, miqësi dhe fqinjësi e mirë, jo armiqësi dhe veto, por miqësi dhe fqinjësi e mirë. Dhe thelbi i miqësisë dhe fqinjësisë së mirë është në preambulën e marrëveshjes. Dhe këtu thuhet se fqinji ynë do të na ndihmojë në rrugën me përvojat e veta, do të na hapë rrugën drejt Bashkimit Europian dhe kjo tingëllon disi skandinave. Por nuk është kështu. Dhe dëshiroj të them vetëm, neni i fundit përkatës është Neni 49, pra kur mund të anëtarësoheni, të bëheni anëtar i Bashkimit Europian, rruga e… rrugës europiane është përfunduar dhe i referohet shumë bukur, çfarë? Këto të mëparshmet që kam renditur, a i përmbush anëtari, kandidati dhe çfarë vijon është ajo që dëgjoj këto ditë dhe nuk e kuptoj. Çfarë vjen më pas? Vazhdon vendimi i parlamentit, pra parlamenti maqedonas, me shumicë prej dy të tretave, duhet të dëgjohet zëri i qytetarëve përmes deputetëve. Si? Jo vetëm me shumicë prej dy të tretave, por edhe me një referendum, në të cilin qytetarët do të vendosin nëse janë për anëtarësim në Bashkimin Europian pas ratifikimit nga anëtarët e tjerë. Pra, ne kemi propozuar një zgjidhje që vendet e tjera nuk do ta propozonin. Një zgjidhje që do ta ndryshojmë Kushtetutën për të 37-ën herë, por të europianizohemi gjatë rrugës, që të bëhemi të pajtueshëm me atë që kërkojnë kriteret e Kopenhagës. Si? Pa humbur kohë duke zgjidhur çështjet historike sepse ato përjashtohen nga identiteti, nga aktet kushtetuese të BE-së, përmes nenit se do të respektojnë identitetin kombëtar dhe kulturor dhe do të përqendrohen në europianizim. Dëgjoj tani që të organizojmë një referendum nëse jemi për anëtarësim në BE. Ju lutem, ju lutem.
Deklarata juaj nga intervista e fundit pati jehonë te publiku, sipas së cilës dikush në vend mund të mos e ketë kuptuar Protokollin e Dytë. Nga pikëpamjet tuaja në intervistën dhe nga ajo që dëgjuam nga ju në Sofje, ju e thoni qartë se Protokolli i Dytë është jashtëzakonisht problematik.
– Dëgjoni, ajo është shumë e çuditshme. Nuk ka nevojë të njihni Konventën e Vjenës mbi të Drejtën e Traktateve, nuk ka nevojë të njihni aktet kushtetuese të Bashkimit Europian për të ditur se një protokoll, megjithëse në këtë rast nuk e di nëse është protokoll, është më shumë një procesverbal kur e lexon, megjithëse quhet protokoll, kjo tingëllon më bukur sepse tregon se çfarë ka ndodhur, mund të specifikojë, mund të përcaktojë, përcaktojë një procedurë për diçka që përmendet në Traktatin e Miqësisë dhe Fqinjësisë së Mirë. Në Nenin 12, të cilit i referohen të gjithë, ose ata që kanë një pikëpamje të ndryshme për protokollin – unë nuk kam një pikëpamje të ndryshme për protokollin, dhe për të qenë e sinqertë, ndonjëherë, ndoshta i frymëzuar nga Haveli, mbrohem me humor dhe cinizëm në thonjëza. Pra, nuk kam problem me interpretimin, por po them që dikush po interpreton diçka që është e pamundur sepse në nenin 12 nuk ka asnjë detyrim kontraktual për të ndryshuar Kushtetutën.
Si mund të specifikoni tani disa lëvizje që duhet të bëni: të parandaloni gjuhën e urrejtjes, të rihapni më tej dokumentet ose procedurat që lidhen me personat e shtypur e kështu me radhë? Pra, nëse ato nuk janë aty, nëse nuk ka asnjë dispozitë për këtë në vetë marrëveshjen. Dhe nuk ka asnjë. Sepse nuk thonë pacta sunt servanda – na thuhet neve, pra marrëveshjet ekzekutohen dhe marrëveshjet paraqesin baza për procesverbale dhe protokolle të ndryshme e kështu me radhë. Por, nuk mund ta ndryshoni, të amendoni Kushtetutën me një procesverbal ose protokoll. Dhe kjo ishte e jona… Unë as nuk mund ta përdor propozimin e Solomonit sepse nuk paraqet një propozim. Nuk paraqet propozim. Pse nuk është një propozim Solomoni? Epo, politika e pakicave nuk është pjesë e ligjit kushtetues europian, meqë ra fjala. Nuk është. Imagjinoni atëherë çfarë mund të themi për Greqinë dhe Francën, të cilat nuk e nënshkruajnë Konventën Kornizë për Mbrojtjen e të Drejtave të Pakicave. Sa vende ka që nuk e nënshkruajnë Konventën për Gjuhët Rajonale dhe të Pakicave. Ato kanë situata të ndryshme, secili vend i zgjidh ato në mënyrën e vet, dhe le të mos flasim për shembuj si fqinja jonë Bullgaria. Pra, nuk ka asnjë garanci për të drejtat e pakicave në Kushtetutë, përveç klauzolës jodiskriminuese se të gjithë janë të barabartë, pavarësisht nga përkatësia racore, fetare, sociale dhe kombëtare. Nuk ka asnjë. Epo, më shpjegoni tani, nëse nuk ka përfaqësues të maqedonasve në atë Këshill të famshëm për Pakicat, nuk ka asnjë, atëherë nuk ka kuptim për mua kur dikush ju mohon, megjithëse ka fakte relevante për këtë. Dhe për këtë arsye them hapni dokumentet e deklasifikuara të CIA-s për regjistrimet nga… për regjistrimin e vitit 1956 dhe do ta shihni. Për kë ishte Marrëveshja e Bledit? Nuk ishte për njerëz imagjinarë, ishte për maqedonasit në Maqedoninë e Pirinit. Dy vendet, emrat e rinj, Sandanski dhe Goce Dellçevi nuk ishin të rastësishëm, shkollat, teatri… Ato janë fakte. Sepse në dokumentet kryesore të Këshillit të Europës për pakicat, Konventa që përmenda, domethënë, dy që theksova, ka dy baza për trajtimin e pakicave: autoktonia – keni qenë të pranishëm këtu për mijëvjeçarë dhe një numër i konsiderueshëm. Asnjëra prej këtyre nuk përmbushet në vendin tonë, por kur i rendisim, themi hajde, por atëherë le të bëjmë atë që na premtuat se do ta bënit edhe ju së bashku me ne – harmonizimin, europianizimin. Dhe për këtë arsye reagova.
Pra, unë nuk e kam ndryshuar fare qëndrimin tim. Por nuk mund ta pranoj që dy ministra, jo dy, kush e di sa shumë do të ndryshojnë në të ardhmen – imagjinoni, Rome n’est plus në Romë, çfarë do të më thoshin francezët, dhe kështu komisionet do të debatojnë dhe do të pajtohen, imagjinoni, historianët. Historianët gjithmonë i përmbahen qëndrimeve të tyre në shkencë. Si do të pajtoheni… Në politikë ka pajtim, në histori nuk ka, kështu që ne i politizojmë historianët, dhe për Zotin disa prej tyre njiheshin si ambasadorë dhe si krijues të disa dokumenteve. Si do ta pajtojmë historinë? Sigurisht, nuk duhet të kemi fyerje në leximet tona, nuk duhet të kemi fyerje, nuk duhet të kemi deklarata të papërshtatshme, fjalë, fyese, gjuhë urrejtjeje, por nuk mund ta rishikoni historinë sepse historia, e thashë këtë në fjalimin tim, është pjesë e identitetit tonë. Është keq të jetoni në histori, por ta merreni parasysh historinë – kjo është diçka… diçka normale. Çdo popull ka të drejtë për historinë e vet, ta lexojë historinë në mënyrën e vet. Ajo që po thotë zotëria nuk është e mirë, a është kjo: nëse jetoni në histori, nëse jeni vazhdimisht të varrosur në… nëse nuk keni një të ardhme të sigurt, atëherë mund të mbeteni të varrosur në…
Në margjinat e samitit, ju patët edhe takim me kolegen tuaj Iliana Jotova, të cilin e vlerësuat si të suksesshëm. Megjithatë, pas takimit, ju deklaruat se ndryshimet kushtetuese nuk janë kushti i vetëm për heqjen e vetos që vendi të fillojë negociatat me BE-në, por se edhe bullgarët kanë kushte që lidhen me protokollet për komisionin historik. Si është e mundur që kjo të vazhdojë të ekzistojë edhe më tej?
– Jo, ata thjesht e përsëritën atë. Përndryshe, pse e konsideroj takimin të suksesshëm? Nuk kemi pasur një të tillë për një kohë të gjatë… Jam takuar me z. Radev, ato ishin biseda të mira, por tani që shkova në Bullgari, shfrytëzuam rastin, i cili është i mrekullueshëm – 30 vjet më parë, imagjinoni, në Bullgari, në Sofje, nuk është rastësi që emri Sofje shoqërohet me mençurinë, me dijen, kështu që atje u formua ai Proces, atje u iniciua Procesi i Bashkëpunimit të Europës Juglindore, ka rezultate, ulemi së bashku, diskutojmë.
Megjithatë, mendoj se 30 vjet pas kësaj, nevojitet vërtet një hap tjetër. Duhet të intensifikojmë marrëdhëniet në të gjitha fushat: nga ekonomia, kultura, arsimi, projektet e përbashkëta. Me çfarë? Për të kapërcyer paragjykimet tona sepse ato u krijuan, për fat të keq, për shkak të marrëdhënieve politike, të cilat nuk korrespondojnë, supozoj, me atë që populli bullgar dhe maqedonas kanë bërë dhe dëshirojnë të bëjnë.
Nga ky aspekt, çdo bisedë është një gjë e shëndetshme. Shkova atje me vullnet të mirë, por sigurisht që edhe çështja jonë doli në agjendë, megjithëse tema e Europës Juglindore ishte pak më ndryshe. Të gjithë na bënin thirrje të fillonim të mendonim nëse po e trajtonim njëri-tjetrin në mënyrë të përshtatshme, nëse jemi të vetëdijshëm për rëndësinë e interesit rajonal, nëse jemi të vetëdijshëm se nëse nuk e njohim vetë, nuk e mbrojmë, nuk e mbrojmë, domethënë nuk e kuptojmë veten, nuk mund të presim mirëkuptim nga të tjerët në Bruksel, nëse jemi gjithashtu të vetëdijshëm se në Bruksel do të ketë çështje specifike për të cilat do të jetë i nevojshëm… respekti dhe mbrojtja e domosdoshme e interesave rajonale… sigurisht, sapo përmendim integrimin europian, historia fillon menjëherë me ndryshimet kushtetuese dhe protokollet.
Pse e përmenda këtë? Sepse shpesh dëgjojmë në publik – ndryshime kushtetuese dhe kaq. Keni kujdes, ndryshime kushtetuese për të filluar negociatat. Nuk kishte gjë të tillë. Anëtarësim – kishte para anëtarësimit, por ndryshime kushtetuese për të filluar negociatat… Sidomos pas asaj pyetjeje interesante në një referendum të mëparshëm, nëse e mbani mend, “A jeni për anëtarësim në BE dhe NATO?”, jo “A jeni për fillimin e negociatave?”, por “A jeni për anëtarësim në BE dhe NATO?”
Historia europiane, domethënë, kemi probleme serioze dhe është koha, prandaj, them unë, nëse dëgjojmë vazhdimisht se problemi nuk është ndërpartiak, por me BE-në sepse Marrëveshja 2 së bashku me protokollin… protokollet, nga të cilat askush nuk e di se sa do të jenë sepse mund të dalin nga diskutimet e komisionit, komisionit historik dhe arsimor. Nuk e di se sa do të zvarriten, megjithëse thonë se duhet të mbarojnë, apo jo, derisa të arrijmë momentin e… ratifikimit, çfarëdo qoftë ai, nga anëtarët e Bashkimit Europian.
Sa i përket komisionit, kemi një problem. Ka pasur komisione të tilla, dhe për çështje shumë delikate: ai franko-gjerman, polako-gjerman, por ato janë kryer kryesisht në mirëbesim. Pse? Për të kuptuar njëri-tjetrin, për të shprehur mirëkuptimin e pikëpamjes së tjetrit dhe jo për të kërkuar që të ndryshohet Kushtetuta.
Një shtet anëtar i BE-së ka bllokuar monedhën e Bullgarisë në nder të Shenjtorëve Cirili dhe Metodi, të cilët Bullgaria i përfaqëson si bullgarë, ndërsa të gjithë botën si iluministë pansllavë. Si reagojnë presidentët e tjerë, kolegët tuaj, ndaj kësaj teme?
– Varet se kush. Politikanët janë krijesa pragmatike, sot po përballemi me një krizë të madhe lidershipi. Sigurisht, është shumë e çuditshme që bllokadat vijnë nga anëtarët e rinj të Bashkimit Europian, domethënë nga fqinjët. Për shembull, për Suedinë, për Danimarkën, për Finlandën, për Norvegjinë, kjo është e pakuptueshme sepse ata ishin mbështetësit më të mëdhenj të shteteve ballkanike.
Sa i përket çështjes që përmendët, që lidhet me vëllezërit pansllavë… vëllezërit pansllavë, përmes perceptimit të pushtetit – pasi në ekspozitën në Bratislavë ishte në shkrimin glagolitik, ku shkruhej, “Nga glagolitiku në dritë”. Një ekspozitë e jashtëzakonshme, e cila, rastësisht, duhet të them se do të shfaqet, sipas të gjitha gjasave, në Romë, në kishën sllovake të Shenjtorëve Cirili dhe Metodi. Fuqia unifikuese, e pabesueshme, sigurisht, zotërohet nga mendimi, alfabeti, arsimi, gjuha, Bibla kur e lexoni, tamam, në gjuhën sllave.
Sigurisht, të gjitha shtetet, pllakat e të cilave qëndrojnë në Romë, tamam, mbi varrin e Filozofit Cirili, shprehin qartë kuptimin e çështjes, duke theksuar rolin e tyre si pan-sllavë. Tani nuk dëshiroj të komentoj për monedhën apo për reagimin, por është padyshim një shprehje e një lloj revolte sepse atë që të gjithë të tjerët e quajnë pan-sllave, këtu, fqinji ynë e quan bullgare. Pra, unë e shoh si një trashëgimi të përbashkët.
Dhe si e komentoni qëndrimin e opozitës ndaj vetos bullgare, veçanërisht pas pranimit nga Sofja se ndryshimi i Kushtetutës nuk është kushti i vetëm për negociata?
– Një fenomen shumë interesant, dhe gjithashtu i rrallë, sepse ndonjëherë ka pasur probleme gjatë anëtarësimit ose më shpesh të karakterit të… të karakterit territorial, le të themi. Megjithatë, nuk ka proces të integrimit europian në të cilin të gjithë qytetarët të një vendi, pavarësisht nga përkatësia etnike, fetare apo partiake, nuk kanë folur me një zë, në kor, kur bëhet fjalë për interesat kombëtare. Ne jemi specifikë edhe këtu.
Është e qartë pse, sepse edhe në procesin e marrjes përsipër të detyrimeve, detyrimeve kryesore që tani po thirren të përmbushen, pati një keqkuptim të thellë. Më kujtohet se çfarë protestash patëm. Por, në një procedurë jo shumë transparente, pa përfshirjen jo vetëm të opozitës, por edhe të qytetarëve, u morën vendime që janë me rëndësi themelore për identitetin tonë dhe për vendin tonë. Për vendime të tilla nevojitet konsensus.
Dhe gjithashtu, supozoj se kjo është në një farë mënyre e çuditshme sepse pragmatizmi ju çon në këtë përfundim: “Më falni, por ne nuk ju imponuam këto zgjidhje, por përfaqësuesit tuaj të lartë, qeveria, e pranuan atë si një kompromis”. Sigurisht, kur them pragmatikë, askush nuk e di që procedura në parlament, sepse isha vetë atje, ishte jotransparente, nuk morëm as kornizën negociuese dhe as përfundimet, kishte disa informacione rreth përfundimeve. Por rezultati tani dihet.
Megjithatë, mendoj se është jashtëzakonisht e pazakontë të shkruani në raportet vjetore dhe në korniza të caktuara se së pari duhet të ndryshoni Kushtetutën – që BE të na kërkojë të ndryshojmë Kushtetutën – në mënyrë që të fillojmë negociatat. Ndoshta do ta kuptoja një kërkesë të tillë nëse Kushtetuta jonë nuk do të kishte garanci për të drejtat e pakicave. Por garancitë tona, siç tha Komisioni i Venedikut, janë mbi ato europiane, dhe opinioni i vitit 2008 për Kushtetutën Bullgare është formuluar aq bukur – se Bullgaria mund ta shqyrtojë ose duhet ta ndryshojë Kushtetutën për të garantuar minimumin e të drejtave të pakicave.
Gazetari i “Fas”, Martens, analizon se ndikimi bullgar në Maqedoni, pra i ashtuquajturi soft power, është përkeqësuar në mënyrë dramatike, pra është më i ulëti në histori. A jeni dakord me një vlerësim të tillë?
– Pajtohem. Pajtohem. Fuqia e… ose, nëse dëshironi, ndikimi, rëndësia e fuqisë së butë, e fuqisë së butë, po rritet jashtëzakonisht. Do të duhet të preferohet veçanërisht brenda kornizës europiane. Ajo që po përballemi tani me luftën është, për fat të keq, një manifestim i fuqisë së fortë, i fuqisë së fortë. Por kufijtë e fuqisë së butë janë të pabesueshëm dhe, për të qenë e sinqertë, ka shumë shembuj. Diplomacia kulturore, për shembull, mund të bëjë shumë gjëra më shpejt, më thellë dhe më mirë se ajo që mund të bëjë demokracia tradicionale.
Martens ka të drejtë. Ai është ekspert i jashtëzakonshëm për rrethanat dhe vështirësitë në rajon dhe ndoshta bën krahasime me vendet ku, si në fqinjësi, por edhe brenda kornizës europiane, ku ajo që fuqia e zhveshur, fuqia e fortë, nuk mund ta bëjë kurrë, bëhet nga fuqia e butë. Fatkeqësisht, nuk e kuptoj pse humbet kjo mundësi.
Kjo është arsyeja pse e vlerësova edhe vizitën time në Bullgari si të mirë sepse rasti ishte i ndryshëm, por rasti ishte i jashtëzakonshëm: ndërgjegjësim, ndërgjegjësim rajonal, Europa Juglindore, për nevojën për të ecur së bashku në europianizim ose në europianizim, duke krijuar më tej edhe marrëdhënie të mira me fqinjët, duke ndihmuar fqinjët. Edhe ne, më duket mua, ishim të lumtur kur Bullgaria dhe Rumania u bashkuan, megjithëse pati një vërejtje, veçanërisht për luftën kundër korrupsionit dhe krimit. Pse? Me shpresë, në mënyrë që kur të bashkohet një fqinj, të jetë e sigurt se edhe ne më vonë do të dëshirojmë të bashkohemi.
Pra, në fakt, vetë Bashkimi Europian, formimi dhe zgjerimi, paraqet filozofi ose sistem i fuqisë së butë. Ju po kapërceni problemin e Greqisë, me hyrjen e saj në BE, përmes demokratizimit, për të mos përmendur Spanjën, për të mos përmendur Portugalinë, që do të thotë rënia e… e regjimeve. Epo, kjo është gjëja më e rëndësishme sepse atje ne mundemi bashkërisht… në një mënyrë europiane, përmes rregullave të Bashkimit Europian, në një mënyrë tjetër, të zgjidhim problemet tona të ndërsjella.
Vetoja nuk është fuqi e butë. Vetoja është armiku më i madh i fuqisë së butë.
Cila është receta që Bullgaria të rikthejë imazhin që kishte në vitet e para pas njohjes nga Sofja?
– Më kujtohet vetja, në vitet ’90 ishit të lumtur që fqinji juaj ju njohu pavarësisht disa vërejtjeve në procesin e njohjes për gjuhën, por thatë me vete: “Ky është një veprim i shkëlqyer”. Epo, epo, atëherë në një farë mënyre qëllimet e mira takohen, bashkohen, bashkohen, por edhe vetëdija për çështjet dhe problemet e përbashkëta.
Epo, tani, kur kujtohet, pata mundësinë të takoja personalisht z. Zhelu Zhelev – ai ishte filozof – mënyrën se si veproi, bashkëpunimin me z. Gligorov në rajon e kështu me radhë. Ngjashëm, le të jemi… Shikoj edhe në vitin 2003, në samitin e Selanikut, kur Greqia pritëse, Republika e Greqisë, manifestoi përkushtim dhe vendosmëri të jashtëzakonshme për të integruar Ballkanin në kuadrin europian, ose nëse dëshironi, për ta riintegruar Ballkanin në kuadrin europian, po flas për politikisht, sepse historikisht, kulturorisht Ballkani ka qenë gjithmonë, dhe gjeografikisht ka qenë gjithmonë pjesë e Europës. Këto ishin hapat e parë. Bashkëpunimi që u zhvillua gjithashtu në vitet e para.
Pra, nëse dëshironi dhe kur lexoni deklaratën e vitit 1999, edhe në të, pavarësisht faktit se flet për gjuhën siç është përcaktuar me Kushtetutën, kur lexoni dispozitat, shihni se ka gatishmëri këtu, se ka vendosmëri, gatishmëri për bashkëpunim, për ndihmë. Kjo është rruga e vërtetë europiane, rruga tjetra është rruga ballkanike.
Dje, partia e maqedonasve, OMO “Ilinden” – PIRIN, publikoi dhjetëra shembuj të gjuhës së urrejtjes nga qytetarët bullgarë ndaj maqedonasve në Bullgari. Por, Bullgaria është ajo që akuzon Maqedoninë për gjuhën e urrejtjes. Si e shpjegoni këtë kontradiktë të dukshme?
– Kjo është… Keni plotësisht të drejtë. Por jo vetëm që jemi dëshmitarë… Nuk po them se nuk ka pasur gjuhën e urrejtjes as këtu. Por është pikërisht gjuha e urrejtjes ajo që po kapërcehet. Nuk besoj se është diçka që është karakteristikë kombëtare ose se është politikë, jo. Pra, kjo është arsyeja pse nevojitet bashkëpunim, në mënyrë që të kuptojmë se nuk ka arsye për fyerje ose paragjykime ndaj njerëzve.
Megjithatë, ka diçka më të vështirë dhe më të tmerrshme se gjuha e urrejtjes. Kur të drejtat themelore, siç është e drejta e shoqërimit, e drejta për të formuar shoqata kulturore ose e drejta për arsim ose, nëse dëshironi, e drejta për të zhvilluar kulturën e vet, pa të cilën nuk ka zhvillim të identitetit, tolerohen. Sepse ne nuk jemi klientët më të shpeshtë kur bëhet fjalë për të drejtat e pakicës bullgare në Strasburg, por Bullgaria është. Imagjinoni, një anëtar i Bashkimit Europian, i cili nuk mendon se duhet t’i zbatojë vendimet e Strasburgut. Dhe kjo është arsyeja pse unë e mirëpres qëndrimin, vendosmërinë e Sekretarit të Përgjithshëm të Këshillit të Europës për të ashpërsuar qëndrimin e Këshillit të Europës ndaj anëtarëve të këtij institucioni më të vjetër kur bëhet fjalë për vendimet e Strasburgut.
Një paradoks: pra, Bashkimi Europian është gjithashtu nënshkrues i Konventës për Mbrojtjen e të Drejtave. Bullgaria është nënshkruese, ajo gjithashtu e ka ratifikuar atë. Si ne ashtu edhe Bullgaria kemi gjyqtarë në Gjykatën e Strasburgut. Më shpjegoni atëherë, nëse janë rreth njëzet, nga të cilët për momentin më duket se 14 janë aktivë, cili është ky qëndrim ndaj Gjykatës së Strasburgut? Dhe është mbrojtësja e të drejtave të njeriut, përfshirë të drejtën e mosdiskriminimit.
Gjithashtu, jo vetëm në tokën europiane. Në Nju Jork, Komiteti për Mbrojtjen e të Drejtave gjithashtu arriti një përfundimin se sa i përket formimit të një shoqate kulturore… me një shpjegim, imagjinoni “teknikisht, për arsye teknike”. Pra, njerëzit nga… maqedonasit nga Bullgaria nuk kanë problem teknikisht të paraqesin iniciativa para Gjykatës në Strasburg, por kanë një problem para gjykatave të apelit, gjë që është paradoksale dhe e pabesueshme. Dhe të mos flasim për qëndrimin ndaj avokatit Menkinoski… Mund ta imagjinoni, të ndihmoni dikë pro bono – ky është një akt human. Nuk mund ta vendosni atë në kategorinë e disa njerëzve të tjerë që në zonën tonë jo vetëm që përdorin veprime të paligjshme, por edhe sillen shumë keq duke përdorur gjuhën e urrejtjes.
Ju keni mirëpritur letrën jozyrtare, të iniciuar nga kancelari gjerman Merz dhe presidenti francez Macron në prag të samitit BE-Ballkani Perëndimor. Megjithatë, thatë se vendimet përfundimtare mund të merren vetëm kur do të keni letër zyrtare. Si e shihni letrën jozyrtare dhe a është gjëja më e rëndësishme për ju që ai të garantojë siguri në proces? Me fjalë të tjera, a garanton vërtet siguri?
– Ju supozoni siguri kur dy njerëz të rëndësishëm nga dy vende shumë të rëndësishme – njëri prej të cilëve ishte themeluesi i Komunitetit Europian, sot Bashkimit Europian – në një kohë rreziqesh të shtuara dhe të mëdha për paqen, përfshirë paqen europiane, vendosin – megjithëse më parë z. Macron mori pjesë ose ishte mbështetës i asaj metodologjie më të vështirë për integrimin europian – ata e kuptojnë se sot është shumë e rëndësishme të jemi së bashku, të stimulojmë unitetin për hir të rezistencës, sepse dhe për shkak të vetëdijes se Ballkani Perëndimor, por edhe Moldavia dhe Ukraina, nëse ulen së bashku ose nëse janë së bashku me Bashkimin Europian, do t’i japin asaj jo vetëm një rëndësi të veçantë në aspektin e konkurrencës – sepse sot ka shumë aktorë të paparashikueshëm në skenën politike globale – por edhe se ata do të forcojnë paqen dhe rezistencën ndaj ndikimeve të ndryshme, gjë që paraqet hap i mirë.
Kur thashë se dëshiroja të prisja diçka që nuk është në letër, që të bëhej dokument i vërtetë… doli që nuk ishte rastësi sepse shumë shpejt pas kësaj pamë një iniciativë nga disa vende, përsëri në lidhje me çështjet që u trajtuan në propozimin e zotërinjve Macron dhe Merz. Pra, kjo është ajo nga e cila u udhëhoqa. Nuk e shoh – dhe nuk mendoj se ndonjë vend e sheh këtë model si zëvendësim dhe status për anëtarësim në Bashkimin Europian, por në këto kohë pasigurie është e rëndësishme të jeni të pranishëm në treg, është e rëndësishme që studentët të jenë në gjendje të lëvizin, është e rëndësishme të jeni në gjendje të ndiqni… ta ndiqni debatin, dhe madje të mos merreni pjesë në vendimmarrjen për këto çështje. Çfarë është e rëndësishme? Të gjithë këta njerëz që presin papritmas do të kenë tani një shans për t’u bashkuar.
Epo, tani, e di, do të më thoni “po, por këtu është diçka ndryshe”, sepse, për të folur për grupe dhe kapituj, duhet të keni filluar negociatat dhe për këtë arsye…
Procesi i zgjerimit është i hapur. Mali i Zi duhet të bëhet shteti anëtar i radhës për të cilin kishte një afat të caktuar.
– Viti 2028 është afat i caktuar, por në Ballkan lindin situata të paparashikueshme. Madje mund të merrni ratifikim nga anëtarët, nga shumica e tyre, por përsëri në Ballkan dikush mund të ketë – dhe në aktin e fundit, kur supozohet të bëheni anëtar – mundësinë për të përdorur veton ose më parë të kërkojë edhe zgjidhjen e disa çështjeve, të cilat nuk janë shumë të lidhura me kriteret e Kopenhagës, por kanë një hije historike ose, përsëri, kanë një tipar identiteti… ose nënkuptojnë një problem dypalësh, i cili nuk është aspak shumëpalësh. Ne duhet t’i kushtojmë vëmendje kësaj.
Në atë kontekst, sa të hapura janë portat për ne?
– Sa të hapura janë ato? Siç e shohim nga letrën jozyrtare, po, ato janë mjaft të hapura në shumë, shumë fusha. Dhe kjo është mirë. Është mirë që e pamë pas SEPA-s dhe rezultateve të SEPA-s. E pamë pas TAIEX dhe rezultateve të saj. Ka shumë mundësi të tilla dhe kjo është, në fakt, thelbi i europianizimit.
Nëse më pyet mua, perceptimi im për Europën, për anëtarësimin, nuk është në tryezën e gjelbër për të bllokuar dikë tjetër. Jo. Përkundrazi, për të krijuar politika të përbashkëta ose për ta ndihmuar atë person tjetër të ulet pranë juve në mënyrë që ju të kapërceni më lehtë problemet që keni të përbashkëta. Por, e them përsëri, ne, si më parë, jemi disi një përjashtim. Por jo për shkak të vetëpërjashtimit tonë në shumë çështje, por sepse dikush tjetër tani ka një vërejtje për diçka që është vetëm e jona – historia, identiteti. Ne duhet të bisedojmë, nuk ka problem të bisedojmë. Megjithatë, nuk mund ta rishikojmë historinë me kërkesën e dikujt tjetër.
Doli që të gjitha hapat e tillë, kur zgjidhjet nuk buronin nga këtu, nuk ishin konsensus civil, nuk ishin zgjidhje të qëndrueshme. Në vend të kësaj, ato vetëm lanë hapësirë ose inkurajuan disa të tjerë të bënin pyetje të reja. Shpresoj që, megjithatë, nëse problemi nuk është vetëm dypalësh, por është, siç dëgjojmë, apo jo, një problem me Bashkimin Europian, që të ketë zgjidhje këtu. Dhe ka. E kam thënë shumë herë se kreativiteti politik – megjithëse nuk është arti i të mundshmes, ndonjëherë nuk njeh kufij – nuk ka të bëjë vetëm me ne. Ka të bëjë me parimet dhe vlerat e Bashkimit Europian…
Interesi kombëtar është më i rëndësishmi. Nëse do të kishim konsensus për shumë çështje, ata do të na kishin parë ndryshe, dhe mënyra se si na trajtojnë nga jashtë tregon se i kemi inkurajuar ata që ndryshimet kushtetuese janë zgjidhja kryesore, thotë presidentja Gordana Siljanovska Davkova në intervistën për agjencinë MIA.
– Nëse do të kishim konsensus për shumë çështje dhe nuk do ta kishim përjashtuar opozitën – dhe tani nuk duhet të përjashtohet, nuk ka demokraci pa opozitën – do të kishte qenë shumë më e lehtë të thoshim: “Më falni, kemi rezerva në lidhje me këtë zgjidhje, nuk është kështu. Duhet t’i pyesim të gjithë, t’i lajmërojmë.” Do të na kishin parë ndryshe. Por mënyra se si u sollën, si na trajtuan nga jashtë, tregon se i kemi inkurajuar ata që ndryshimet kushtetuese janë zgjidhja kryesore. Dhe, më falni, 36 amendamente, dhe tani të reja. A vendosën ndonjë gjë? – Jo, shton Presidentja Siljanovska Davkova.
Ajo konsideron se zgjidhja duhet të vijë së pari nga vendi dhe thotë se u përpoq të krijojë kontakt me opozitën, sepse, siç tha ajo, “nuk duhet të shkojmë jashtë vendit pa arritur një marrëveshje në vend”.
– U përpoqa, më besoni, u përpoqa me qëllimet më të mira të krijoj kontakt me opozitën, për të shpjeguar se nëse jemi unanimë në vend, le të mos shkojmë, së pari, jashtë vendit, pa arritur një marrëveshje në vend. Së dyti, le të mësojmë se ajo që thuhet në vend nuk thuhet jashtë vendit. Shpesh citoj Helmut Kohl kur u pyet në Spanjë për problemet me financimin e partive, dhe ai tha: “Nuk mund të përgjigjem këtu, në vend kur të vij, po”. Ne na pëlqen të tregojmë histori para të tjerëve dhe na bëjnë shumë përshtypje komplimentet. Edhe kur jemi të vetëdijshëm se nuk duken si ne, mendojmë se kështu është. Dhe pastaj bëjmë disa gjëra që nuk janë të mira. Ato nuk janë aspak të mira, theksoi Presidentja Siljanovska Davkova.
Kur u pyet se çfarë lloj Maqedonie do të dëshironit të shihnit në fund të mandatit tuaj, Presidentja Siljanovska Davkova u përgjigj se dëshiron ta shohë atë brenda BE-së, por me siguri dhe duke e ditur se në bazë të harmonizimit – jo vetëm reformës ligjore, por edhe politike, ekonomike… mund të hyjë në çdo moment.
– Të them se dëshiroj ta shoh atë brenda BE-së, domethënë tani – 2026. Megjithatë, nëse jo brenda – kur dëshiroj të them brenda, dëshiroj të them se jam gjithmonë një avokate, po, anëtarësimi duhet të jetë individual, mbi meritë, mbi meritë, por duhet të marrim parasysh edhe qasjen rajonale, ndonjë hap të guximshëm, siç është ai në vitin 2004, nëse dëshirojmë t’i zgjidhim problemet në rajon shumë më lehtë. Dhe kjo është arsyeja pse dëshiroj… Dëshiroj të them – te dera, këtu te dera kur dëshiroj të them – kapituj të përfunduar, grupe… Pse jo, do të thoni: “Nuk duket kështu, kjo është utopi”. Shikoni se sa shpejt ka ecur përpara Shqipëria në hapje dhe mbyllje, dhe nëse Ukraina dhe Moldavia mund të përparojnë teknikisht kaq shpejt, të jeni të sigurt se ne mund ta bëjmë shumë më shpejt. Pra, dëshiroj siguri. Nuk po them se do të hyjmë, por dëshiroj që të dihet se bazuar në harmonizim – jo vetëm ligjor, por edhe politik, ekonomik, reformë e kështu me radhë – se jeni këtu dhe se mund të hyni në çdo moment. Asnjë qeveri nuk do të jetë në gjendje ta bëjë këtë e vetme, theksoi Presidentja Gordana Siljanovska Davkova.
